آیا سبک زندگی سالم واقعاً مانع زوال عقل می‌شود؟ راهکارهای مبتنی بر شواهد واقعی
احتمالاً شما هم در مطب یا دورهمی‌های خانوادگی با این پرسش چالشی مواجه شده‌اید: «من که هر روز پیاده‌روی می‌کنم، تغذیه سالمی دارم و مدام جدول حل می‌کنم، پس چرا باز هم درگیر آلزایمر شده‌ام؟»
حقیقت این است که با وجود تمام توصیه‌ها برای داشتن یک سبک زندگی سالم و تلاش برای افزایش طول عمر سالم (Longevity)، علم پزشکی هنوز هیچ تضمین ۱۰۰ درصدی برای فرار از زوال عقل به ما نمی‌دهد.
در این مطلب می‌خوانید
متخصصان مغز و اعصاب اغلب در توضیح این مسئله به بیماران دچار چالش می‌شوند؛ چرا که حتی با رعایت تمام اصول پیشگیری، باز هم ممکن است فرد به این بیماری مبتلا شود. اما علم و مطالعات بالینی جدید واقعاً در این باره چه می‌گویند؟
چهارده عامل خطر قابل اصلاح در دمانس
کمیسیون معتبر ژورنال لنست در تازه‌ترین گزارش خود، ۱۴ عامل خطر را معرفی کرده که برخلاف ژنتیک یا افزایش سن، قابل اصلاح هستند.
پژوهشگران تخمین می‌زنند که با کنترل این عوامل، می‌توان از بروز حدود ۴۵ درصد از موارد زوال عقل در سطح جهان پیشگیری کرد. این عوامل عبارتند از:
- کم‌تحرکی و نداشتن فعالیت فیزیکی منظم.
- پرفشاری خون (Hypertension) کنترل‌نشده.
- چاقی و اضافه‌وزن.
- ابتلا به دیابت.
- استعمال دخانیات.
- ابتلا به افسردگی.
- آسیب‌های تروماتیک مغزی (TBI).
- آلودگی هوا (که متاسفانه در کلان‌شهرهای ما به یک بحران روزمره تبدیل شده است!).
- سطح پایین تحصیلات و آموزش.
- انزوای اجتماعی و تنهایی.
- کاهش شنوایی.
- کاهش بینایی درمان‌نشده.
- سطح بالای کلسترول بد خون (LDL).
- مصرف بالای الکل.
آیا اصلاح سبک زندگی واقعاً معجزه می‌کند؟
برای پاسخ به این پرسش، پژوهشگران در سراسر جهان مطالعات بالینی گسترده‌ای (مانند پروژه‌های FINGER و POINTER) را طراحی کردند. در این مطالعات، به گروهی از افراد مسن برنامه‌های فشرده‌ای شامل رژیم غذایی سالم، تمرینات ورزشی، فعالیت‌های اجتماعی و تمرینات شناختی داده شد.
نتایج نشان داد که این مداخلات فشرده، عملکرد شناختی مغز را بهبود می‌بخشند؛ اما این بهبود بسیار جزئی بود. در واقع، هیچ‌کدام از این مطالعات نتوانستند ثابت کنند که اصلاح سبک زندگی می‌تواند به‌طور قطعی «میزان ابتلا» به زوال عقل را کاهش دهد.
نقش جامعه در برابر مسئولیت فردی
بسیاری از متخصصان معتقدند که ما بیش از حد روی «مسئولیت فردی» تمرکز کرده‌ایم. عواملی مانند آلودگی هوا، دسترسی به غذای سالم و امکانات آموزشی، تا حد زیادی خارج از کنترل فرد هستند و به سیاست‌گذاری‌های کلان نیاز دارند.
پیش‌بینی می‌شود آمار مبتلایان به زوال عقل تا سال ۲۰۵۰ به ۱۵۳ میلیون نفر برسد که بیشترین رشد آن در کشورهای با درآمد کم و متوسط خواهد بود.
راهکارهای نوین: از داروها تا واکسن‌ها
از آنجا که تغییر عادات زندگی در سنین بالا دشوار است، پژوهشگران به دنبال راهکارهای ترکیبی هستند. یکی از ایده‌های جذاب، ترکیب برنامه‌های سبک زندگی با دارودرمانی است. برای مثال، بررسی اثربخشی همزمان این برنامه‌ها با داروی متفورمین (Metformin) – که برای کنترل دیابت استفاده می‌شود – یا داروهای جدید پاک‌کننده پروتئین آمیلوئید-بتا (Amyloid-β) در دستور کار قرار دارد.
همچنین شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد تزریق واکسن زونا (Shingles) ممکن است خطر ابتلا به زوال عقل را کاهش دهد؛ هرچند اثبات قطعی این موضوع هنوز به مطالعات بیشتری نیاز دارد.
در نهایت چه کنیم؟
با وجود اینکه سبک زندگی سالم تضمین قطعی برای جلوگیری از زوال عقل نیست، اما مزایای آن برای سلامت قلب، پیشگیری از سکته و دستیابی به طول عمر سالم غیرقابل‌انکار است.
پزشکان توصیه می‌کنند که از نظر شناختی، فیزیکی و اجتماعی فعال بمانید، سیگار را ترک کنید و فاکتورهایی مانند فشار خون، قند خون، کلسترول، بینایی و شنوایی خود را مرتب چک و درمان کنید.
در نهایت، بخشی از ماجرای ابتلا به زوال عقل به ژنتیک و شانس برمی‌گردد؛ اما با رعایت این موارد، حداقل می‌توانیم روند پیری مغز را به تعویق بیندازیم و کیفیت زندگی خود را ارتقا دهیم.
