کدام رشتههای پزشکی بیشتر از هوش مصنوعی آسیب میبینند؟
اگر پزشک یا دانشجوی پزشکی باشید، حتما این روزها دستکم یک بار از خودتان پرسیدهاید: «آیا هوش مصنوعی قرار است جای من را بگیرد؟»
حق هم دارید! هوش مصنوعی همین حالا میتواند تصاویر پزشکی را تفسیر کند، تشخیصهای احتمالی را بنویسد و حتی با بیمار گفتوگو کند. به همین دلیل است که هر چند وقت یکبار، کسی پیشبینی میکند که «دوران پزشکان بهزودی تمام میشود».
در این مطلب میخوانید
اما در این میان یک نکتهی ساده معمولا فراموش میشود: هوش مصنوعی (دستکم فعلا) «دست» ندارد!
یک نرمافزار نمیتواند شکم بیمار را معاینه کند، از یک خال مشکوک نمونه بردارد یا زانوی کسی را جراحی کند. پس هر چه سهم بیشتری از کار یک رشته به «تماس فیزیکی با بیمار» نیاز داشته باشد، هوش مصنوعی بهتنهایی سهم کمتری از آن رشته را میتواند جایگزین کند.
گروهی از پژوهشگران دانشگاههای استنفورد و برکلی همین ایدهی ساده را برداشتهاند و آن را با دادههای واقعی سنجیدهاند. نتیجهی کارشان که در مجلهی NEJM AI منتشر شده است، یک نقشهی روشن به ما میدهد: اینکه کدام رشتههای پزشکی بیشتر در معرض هوش مصنوعی هستند و کدام رشتهها فعلا در اماناند.
پژوهشگران دقیقا چه کاری انجام دادند؟
آنها سراغ پرداختهای سال ۲۰۲۳ «مدیکر» (بیمهی دولتی سالمندان در آمریکا) رفتند: نزدیک به ۴۵ میلیارد دلار که به حدود ۵۹۰ هزار پزشک در ۵۶ رشتهی مختلف پرداخت شده بود.
سپس تکتک خدمات پزشکی را در یکی از این سه دسته قرار دادند:
- کارهای فیزیکی: خدماتی که بدون تماس مستقیم با بیمار ممکن نیست؛ مثل جراحی و بیوپسی. این بخش فعلا از دست هوش مصنوعیِ نرمافزاری در امان است.
- کارهای غیرفیزیکی: خدماتی که به تماس با بیمار نیاز ندارند؛ مثل تفسیر یک سیتیاسکن یا خواندن لام پاتولوژی. این بخش «بهطور بالقوه» قابل جایگزینی است.
- ویزیت: همان معاینه، مشاوره و مدیریت بیمار در مطب یا بیمارستان (که در آمریکا به آن E&M میگویند).
ویزیت را عمدا جدا نگه داشتهاند، چون ترکیبی از هر دو است: هم شرححالگرفتن و فکرکردن دارد و هم معاینهی فیزیکی، و نمیشود آن را بهسادگی در یکی از دو دستهی دیگر گذاشت.
نتیجهی کلی برای همهی ۵۶ رشته این شد: ۲۴ درصد از پرداختها برای کارهای فیزیکی، ۲۱ درصد برای کارهای غیرفیزیکی و ۵۵ درصد برای ویزیت بوده است. یعنی فقط حدود یکپنجم از کل پرداختها مربوط به کارهایی است که هیچ مانع فیزیکیای در برابر هوش مصنوعی ندارند.
اما این میانگین، تفاوتهای بسیار بزرگ بین رشتهها را پنهان میکند. حالا برویم سراغ اصل مطلب:
۱. پاتولوژی و رادیولوژی: در خط مقدم خطر
اگر بخواهیم فقط دو رشته را بهعنوان «آسیبپذیرترینها» نام ببریم، بدون تردید پاتولوژی و رادیولوژی هستند.
در پاتولوژی ۹۹ درصد از پرداختها مربوط به کارهای غیرفیزیکی است و در رادیولوژی تشخیصی ۹۶ درصد! دلیلش هم روشن است: کار اصلی یک پاتولوژیست نگاهکردن به لام است و کار اصلی یک رادیولوژیست نگاهکردن به تصویر. و «نگاهکردن و تفسیرکردن» دقیقا همان کاری است که هوش مصنوعی روزبهروز در آن بهتر میشود.
به گفتهی خود پژوهشگران، اگر قرار باشد هوش مصنوعی در جایی واقعا «جایگزین» پزشک شود، محتملترین جا همین دو رشته است.
(دقت کنید که این عدد مربوط به رادیولوژی «تشخیصی» است؛ کارهای مداخلهای که با دست پزشک انجام میشوند، داستان دیگری دارند.)
۲. رشتههایی که شاید انتظارش را نداشته باشید
همه میدانستند که رادیولوژی و پاتولوژی در صدر فهرست هستند. اما چند رشتهی دیگر هم وجود دارند که سهم کارهای «قابل جایگزینی» در آنها بیشتر از تصور ماست:
- رادیوانکولوژی (پرتودرمانی): ۶۲ درصد از فرایندها غیرفیزیکی است؛ احتمالا چون بخش بزرگی از کار این رشته، طراحی درمان و محاسبهی دوز پشت کامپیوتر است.
- قلب و عروق: ۳۹ درصد غیرفیزیکی، در برابر فقط ۱۰ درصد کار فیزیکی. تفسیر نوار قلب، اکو و تستهای مختلف بخش مهمی از کار یک متخصص قلب است.
- اینترونشنال کاردیولوژی: حتی در این رشته که آن را با آنژیوگرافی و استنت میشناسیم، ۳۲ درصد از فرایندها غیرفیزیکی است (و ۲۴ درصد فیزیکی).
- خون و سرطان (هماتولوژی و انکولوژی): ۱۸ درصد غیرفیزیکی و ۱۵ درصد فیزیکی.
اگر ویزیت را کنار بگذاریم و فقط به بقیهی کارها نگاه کنیم، تصویر باز هم شفافتر میشود. در جدول پیوست مقاله، برای هر رشته آمده است که چه سهمی از «کارهای غیر از ویزیت» فیزیکی است.
در غدد (اندوکرینولوژی) این سهم فقط ۹ درصد است! در قلب ۲۰ درصد، در نارسایی پیشرفتهی قلب و پیوند ۲۲ درصد و در رادیوانکولوژی ۳۴ درصد. داخلی و طب اورژانس (هر دو ۳۶ درصد)، عفونی (۴۰ درصد) و پزشکی خانواده (۴۱ درصد) هم در نیمهی پایین جدول قرار دارند.
یعنی در این رشتهها، هر کاری که «ویزیت» نیست، بیشتر از جنس تفسیر و تحلیل است تا کار با دست.
۳. امنترین رشتهها: هر جا که «دست» لازم است
در آن سوی طیف، رشتههایی قرار دارند که بخش بزرگی از درآمدشان از کارهای دستی میآید:
- پوست: ۶۸ درصد فیزیکی و فقط ۷ درصد غیرفیزیکی.
- ارتوپدی: ۵۳ درصد فیزیکی و ۱۰ درصد غیرفیزیکی.
- چشمپزشکی: ۴۵ درصد فیزیکی و ۱۳ درصد غیرفیزیکی.
مورد پوست واقعا جالب است! سالهاست میشنویم که هوش مصنوعی میتواند سرطان پوست را از روی تصویر تشخیص دهد، آن هم در سطح یک متخصص. پس چرا این رشته امنترین است؟
چون «تشخیص» سهم کوچکی از درآمد متخصص پوست را میسازد و بخش اصلی آن از بیوپسی، برداشتن ضایعه و کرایوتراپی میآید. هوش مصنوعی میتواند بگوید که این خال مشکوک است، اما نمیتواند آن را بردارد!
همین الگو در رشتههای جراحی هم تکرار میشود. اگر باز هم ویزیت را کنار بگذاریم، سهم کار فیزیکی در گوش و حلق و بینی ۹۶ درصد، جراحی کولورکتال ۹۵ درصد، جراحی قلب ۹۴ درصد، گوارش و جراحی مغز و اعصاب ۹۳ درصد، جراحی عمومی ۹۰ درصد و بیهوشی ۸۸ درصد است.
یک نکتهی جالب دیگر هم وجود دارد: پژوهشگران دیدند که هر چه دورهی آموزش تخصصی یک رشته طولانیتر باشد، سهم کارهای فیزیکی (و در نتیجه «مصونیت» آن رشته) هم معمولا بیشتر است. یعنی رشتههایی که رسیدن به آنها سختتر و طولانیتر است، فعلا امنتر هستند.
۴. منطقهی خاکستری: پزشکان عمومی، خانواده، داخلی و اورژانس
حالا میرسیم به مهمترین (و نگرانکنندهترین) بخش ماجرا.
پزشکان بیشتر در رشتههایی متمرکز هستند که تقریبا تمام کارشان «ویزیت» است. در پزشکی خانواده ۸۷ درصد، در داخلی ۹۰ درصد، در طب اورژانس ۹۶ درصد و در پزشکان مقیم بیمارستان (هاسپیتالیست) ۹۹ درصد از پرداختها مربوط به ویزیت است.
و ویزیت دقیقا همان بخشی است که هیچکس نمیداند سرنوشتش چه میشود! چون در این رشتهها سهم کار فیزیکی (آنطور که پژوهشگران اندازه گرفتهاند) کم است و «سپر فیزیکی» چندانی وجود ندارد.
پژوهشگران میگویند که هوش مصنوعی در این رشتهها میتواند دو نقش کاملا متفاوت بازی کند:
- نقش دستیار: هوش مصنوعی پرونده را مینویسد، شرححال را خلاصه میکند و پیگیریهای ساده را انجام میدهد. در این حالت، کارهای اداری پزشک کمتر میشود و او میتواند بیماران بیشتری را مدیریت کند.
- نقش جایگزین: هوش مصنوعی خودش بخشی از کارها را انجام میدهد و پول آن خدمت هم دیگر به جیب پزشک نمیرود. در این حالت، درآمد این رشتهها پایین میآید و فارغالتحصیلان کمتری سراغشان میروند.
اینکه کدامیک اتفاق بیفتد، فقط به خودِ فناوری بستگی ندارد. به همان اندازه به این بستگی دارد که هوش مصنوعی چطور «طراحی» شود، چطور به کار گرفته شود و بیمهها بابت آن به چه کسی پول بدهند.
و تناقض تلخ ماجرا اینجاست: اینها دقیقا همان رشتههایی هستند که ورود به آنها سادهتر است و نظام سلامت هم برای جبران کمبود پزشک در مراقبتهای اولیه، بیشترین نیاز را به آنها دارد. یعنی رشتههایی که بیشتر از همه لازمشان داریم، بیشترین «بلاتکلیفی» را دارند.
نگاه کامل: ترکیب کار ۱۵ رشتهی پرحجم
در این جدول، رشتهها از «بیشترین سهم کار قابل جایگزینی» به «کمترین» مرتب شدهاند. اعداد، درصدی از کل پرداختهای هر رشته هستند:
| رشته | کار غیرفیزیکی (قابل جایگزینی) | ویزیت (نامشخص) | کار فیزیکی (در امان) |
|---|---|---|---|
| پاتولوژی | ۹۹٪ | حدود ۱٪ | نزدیک به صفر |
| رادیولوژی تشخیصی | ۹۶٪ | نزدیک به صفر | حدود ۴٪ |
| رادیوانکولوژی | ۶۲٪ | حدود ۶٪ | ۳۲٪ |
| قلب و عروق | ۳۹٪ | ۵۱٪ | ۱۰٪ |
| اینترونشنال کاردیولوژی | ۳۲٪ | ۴۴٪ | ۲۴٪ |
| خون و سرطان | ۱۸٪ | ۶۷٪ | ۱۵٪ |
| اورولوژی | ۱۴٪ | ۵۴٪ | ۳۲٪ |
| چشمپزشکی | ۱۳٪ | ۴۲٪ | ۴۵٪ |
| ارتوپدی | ۱۰٪ | ۳۷٪ | ۵۳٪ |
| پزشکی خانواده | ۸٪ | ۸۷٪ | حدود ۵٪ |
| پوست | ۷٪ | ۲۵٪ | ۶۸٪ |
| داخلی | ۶٪ | ۹۰٪ | حدود ۴٪ |
| نفرولوژی | حدود ۵٪ | ۵۹٪ | ۳۶٪ |
| طب اورژانس | کمتر از ۵٪ | ۹۶٪ | کمتر از ۵٪ |
| پزشک مقیم بیمارستان | کمتر از ۱٪ | ۹۹٪ | کمتر از ۱٪ |
| همهی ۵۶ رشته | ۲۱٪ | ۵۵٪ | ۲۴٪ |
اعدادی که با «حدود»، «کمتر از» یا «نزدیک به» آمدهاند، روی نمودار اصلی مقاله برچسب نداشتند و از روی بقیهی اعداد همان ردیف به دست آمدهاند.
این اعداد را با احتیاط بخوانید
قبل از اینکه بر اساس این جدول برای آیندهی شغلیتان تصمیم بگیرید (یا خدای نکرده نگران شوید!)، به چند نکته توجه کنید:
- «در معرض بودن» با «بیکار شدن» فرق دارد: این پژوهش فقط میگوید که کدام کارها مانع فیزیکی ندارند. نمیگوید که هوش مصنوعیِ امروز واقعا از پس آن کارها برمیآید، یا اینکه ۲۱ درصد از پزشکان کارشان را از دست میدهند.
- دادهها آمریکایی است: مدیکر بیمهی سالمندان آمریکاست و نظام پرداخت آن با ایران تفاوتهای زیادی دارد. ترکیب کار یک متخصص در ایران لزوما همین اعداد را ندارد، هرچند جهت کلی ماجرا احتمالا مشابه است.
- دستهبندیها بر اساس کد خدمات است، نه واقعیت مطب: مثلا معاینهی فیزیکی داخل «ویزیت» حساب شده است و جداگانه دیده نمیشود. بعضی نتایج هم با شهود ما جور درنمیآید؛ روانپزشکی در بخش غیر از ویزیت، ۸۸ درصد «فیزیکی» حساب شده است، در حالی که میدانیم چتباتها همین حالا وارد حوزهی گفتوگو با بیمار شدهاند.
- رباتها در راه هستند: این «سپر فیزیکی» همیشگی نیست و با پیشرفت رباتیک، ممکن است در رشتههای جراحی هم ضعیفتر شود. البته سختافزار بسیار کندتر از نرمافزار پیشرفت میکند و به گفتهی پژوهشگران، این تفاوت بین رشتهها دستکم تا چند سال آینده باقی میماند.
جمعبندی
اگر بخواهیم همهی این اعداد را خلاصه کنیم:
- پاتولوژی و رادیولوژی تشخیصی بیشترین خطر را دارند: تقریبا تمام کارشان (۹۹ و ۹۶ درصد) از جنس تفسیر است. از خودتان بپرسید: «چه بخشی از کار من را فقط یک انسان میتواند انجام دهد؟»
- رادیوانکولوژی، قلب و غدد بیشتر از تصور ما در معرض خطر هستند: بخش بزرگی از کارِ غیر از ویزیت در این رشتهها، تفسیر و تحلیل است. بپرسید: «اگر تفسیرها را هوش مصنوعی انجام دهد، چه چیزی برای من میماند؟»
- رشتههای «دارای انواع پروسیجر» فعلا امن هستند: پوست، ارتوپدی، چشم و رشتههای جراحی بیشترین سپر فیزیکی را دارند. بپرسید: «این سپر تا چه زمانی دوام میآورد؟»
- پزشکان عمومی، خانواده، داخلی و اورژانس در بلاتکلیفی هستند: تقریبا تمام کارشان ویزیت است و سرنوشت ویزیت هنوز روشن نیست. بپرسید: «آیا هوش مصنوعی دستیار من میشود یا رقیب من؟»
و آخرین نکته؟ پاسخ پرسش آخر هنوز نوشته نشده است. اینکه هوش مصنوعی «دستیار» پزشک شود یا «جایگزین» او، به تصمیم سیاستگذاران، بیمهها و خود ما پزشکان بستگی دارد.
پس شاید بهتر باشد که بهجای ترسیدن از هوش مصنوعی، هر چه زودتر کار کردن با آن را یاد بگیریم!
منبع: Physical Limits to AI Substitution across Physician Specialties — Implications for the Physician Workforce، نشریهی NEJM AI، ۴ نوامبر ۲۰۲۶.
