آیا ترتیب تولد با احتمال بیماریها ارتباط دارد؟
تاثیر ترتیب تولد (اینکه فرزند اول خانواده باشیم یا دوم) روی شخصیت و هویت، همیشه موضوع بحثهای خانوادگی و روانشناسی عامه بوده است. اما نتیجهی بزرگترین بررسی انجامشده تا امروز نشان میدهد که این ترتیب، در پروندههای پزشکی ما هم تاثیرگذار است. پژوهشی تازه در نشریهٔ «نیچر هلث» با بررسی پروندههای بیمهای بیش از ۱۰ میلیون نفر از خانوادههای دوفرزندی در آمریکا، ارتباط میان «ترتیب تولد» و ثبت ۵۶۹ بیماری را سنجیده است.
چرا این مطالعه با بقیه فرق دارد؟
مشکل همیشگی مطالعات ترتیب تولد این است که خانوادهی تکفرزند با خانوادهٔ پرجمعیت، و پدر و مادر ۲۵ ساله با پدر و مادر ۳۵ ساله، از بیخ با هم فرق دارند. پژوهشگران برای عبور از این مشکل دو تحلیل موازی انجام دادند. نخست، حدود ۱٫۶ میلیون جفت فرزند اول و دوم از خانوادههای متفاوت (در مجموع ۳٫۲ میلیون نفر) را بر اساس جنس، سال تولد، منطقهٔ جغرافیایی، میزان شهرنشینی، سن پدر و مادر، فاصلهٔ سنی خواهر و برادر و مدت پیگیری با هم تطبیق دادند. سپس در تحلیل دوم، فرزند اول و دوم را درون همان خانواده با هم مقایسه کردند؛ روشی که ژنتیک والدین، وضعیت اقتصادی خانه و بسیاری از عوامل مشترک را بهطور خودکار حذف میکند.
در این مطلب میخوانید
از میان ۴۱۸ بیماری که نمونهٔ کافی داشتند، ۱۵۰ مورد پس از اصلاح آماری سختگیرانه با ترتیب تولد ارتباط نشان دادند.
فرزندان اول: بیشتر آلرژی و تشخیصهای عصبیرشدی
الگو یکدست نبود، اما دو دستهٔ آشنا در فرزندان اول برجسته شدند. شانس ثبت اوتیسم در فرزندان دوم ۲۶ درصد، آلرژی غذایی ۲۰ درصد، حساسیت بینی ۹ درصد و اختلال کمتوجهی ـ بیشفعالی حدود ۷ درصد کمتر از فرزندان اول بود. تیک و سندرم تورت هم با اختلاف بیشتری در فرزندان اول ثبت شده بود.
فرزندان دوم: میگرن، معده و زونا
در سوی مقابل، فرزندان دوم شانس بیشتری برای ثبت سوءمصرف مواد (۱۹ درصد بیشتر)، التهاب معده و دوازدهه (۱۴ درصد) و میگرن (۱۳ درصد) داشتند. بیشترین تفاوت کل مطالعه به زونا رسید: ۳۵ درصد بالاتر در فرزندان دوم.
فاصلهٔ سنی و جنسیت، تصویر را عوض میکنند
جالبترین بخش، جزئیات است. تفاوت اوتیسم در فاصلهٔ سنی ۴ تا ۶ سال بین دو فرزند به اوج میرسید. در مقابل، برتری آلرژی در فرزندان اول با افزایش فاصلهٔ سنی کمرنگ میشد؛ یافتهای که با فرضیهٔ «مواجههٔ زودتر با میکروبها از طریق خواهر یا برادر بزرگتر» همخوانی دارد. تفاوتها در دو جنس هم یکسان نبود: اثر ترتیب تولد بر بیشفعالی عملاً فقط در پسران دیده شد، در حالی که تفاوت میگرن و سوءمصرف مواد در دختران پررنگتر بود.
چه چیزی این تفاوتها را میسازد؟
نویسندگان چند مسیر احتمالی مطرح میکنند: مواجههٔ زودتر فرزند دوم با تنوع میکروبی در حضور خواهر یا برادر بزرگتر و کمک آن به تنظیم سیستم ایمنی؛ تفاوت زیستشناختی بارداری اول و دوم؛ سن والدین؛ میزان توجه و حساسیت والدین و در نتیجه زمان تشخیص؛ و الگوبرداری رفتاری فرزند کوچکتر از بزرگتر. این پژوهش هیچیک از این سازوکارها را مستقیماً اندازه نگرفته است.
آنچه این مطالعه نمیگوید
دادهها از صورتحسابهای درمانی آمدهاند؛ یعنی ثبت یک کد تشخیصی الزاماً برابر با بروز واقعی بیماری نیست. جمعیت مطالعه بیمهٔ شغلی داشتند (عمدتاً شاغل، با درآمد بالاتر) و فقط خانوادههای دوفرزندی وارد تحلیل شدند. تفاوت سن والدین، دورهٔ زمانی تشخیص و شیوهٔ مراجعه به پزشک هم کاملاً حذفشدنی نیست.
از همه مهمتر، اندازهٔ تفاوتها کوچک است: میانهٔ «نسبت شانس» حدود ۰٫۸۹ و ۱٫۱۰ بود، و نسبت شانس با خطر مطلق ابتلا یکی نیست. این مطالعه یک ارتباط آماری را در مقیاس جمعیتی نشان میدهد، نه علتومعلول را در یک خانواده. ترتیب تولد فعلاً سرنخی برای پژوهشگران است تا سراغ سازوکارهای زیستی بروند؛ نه ابزاری برای پیشبینی سلامت یک کودک یا مبنایی برای تصمیمگیری پزشکی.
